Δεν είμαστε πια παιδιά. Εκείνα δεν αποχωρίζονται «στ’αλήθεια» τίποτα και κανέναν. Επιβάτες σε μια  ρόδα λουνα παρκ κυλάνε στην ξένιαστη τροχιά τους βέβαια πως θα περάσουν απ το ίδιο σημείο ξανά και ξανά.

Το καλοκαίρι χαιρετάνε  το δάσκαλο ξαλαφρωμένα, σίγουρα πως δεν θα τους λείψει ποτέ. Τους φίλους στο σχολείο με την εγγύηση της επόμενης συνάντησης τον ερχόμενο Σεππτέμβρη. Το Σεπτέμβρη, τους καλοκαιρινούς φίλους με τη πρώιμη σκέψη του επόμενου  καλοκαιριού ολοζώντανη στις ξαναμμένες ήδη σκέψεις  τους.

Χαιρετάνε τους γονείς το πρωί για το σχολειο ή για την εκδρομή, σίγουροι πως όταν γυρίσουν θα ναι εκεί να τους περιμενουν.  Κρατάνε τα παιχνίδια τους σπασμένα να τους θυμίζουν τη χαρά που τους έδιναν. Δε λυπούνται. Δε φοβούνται. Δεν αγωνιούν για το αντάμωμα της ζωής.

 Μαθαίνουμε τον χωρισμό αργότερα. Τον πραγματικό χωρισμό. Η γνωριμία μας με το απόλυτο, το ανυπέρβλητο,  το μη αναστρέψιμο προϋθετει το μεγάλωμά μας, την  ετοιμότητα της αποδοχής του. Εως ότου συντελεστεί μέσα μας αυτή η σεμνή επίπονη ιεροτελεστία,  κανένας χωρισμός δε φαντάζει μόνιμος.

Κάπου εκεί που αποχαιρετάμε την παιδική ηλικία, στην πολύχρονη και επώδυνη αγωνία ενός  εαυτού που  θέλει να αποσχιστεί και να προχωρήσει αυτόνομος κι εκείνου του άλλου, που κουρνιάζει μεσα μας  με μια απαράμιλλη ζεστασιά ζητώντας παρακλητικά “άσε με να μείνω”, κάπου εκεί μαθαίνουμε να λέμε αντίο.  Άγαρμπα στην αρχή, πονώντας όπως νομίζουμε οι αφελείς πως δε θα πονέσουμε ποτέ ξανά, μαθαίνουμε να τραβάμε σιγά σιγά τις κλωστίτσες που μας δένουν με πράγματα και ανθρώπους , τυφλοί στις μελλοντικές μας συναντήσεις με τον ίδιο βαθύ πόνο που σιγά σιγά συνηθίζουμε.    

Κι έτσι μεγαλώνουμε.

Και μια μερα καταλαβαίνουμε πως έχουμε μαθει μόνο να αποχωριζόμαστε .  Την παιδική μας υπόσταση μαζί με την αφέλεια και τον  ενθουσιασμό. Την περιέργεια για το άγνωστο. Το ρομαντισμό μας. Το όνειρο της αρχής. Το «πάμε» του άγριου ξεκινήματος.  Το γνήσιο των σχέσεων μας. Το πάθος των θέλω μας.

Και μια άλλη καταλαβαίνουμε πως αυτό το κομμάτι του εαυτού μας το έχουμε απωλέσει για πάντα.  Και κάποιους ανθρώπους τους χάσαμε για πάντα. Στην κατηφόρα, καβάλα στο ποδήλατο, δε θα αφήσουμε ποτέ ξανά τα χέρια.

 Μανσόλα Μαργαρίτα “Από ΤΟ ΒΗΜΑ”

Ενας ψηλός και ένας κοντός

Η σχέση με τον Μάνο Χατζιδάκι θα είναι ταραχώδης, με διαξιφισμούς μέσω του Τύπου, με υψηλής αισθητικής μονομαχίες («Οδός ονείρων» ο Μάνος στο Μετροπόλιταν και «Ομορφη πόλη» ο Μίκης στο Παρκ), μικροπρέπειες, γκρίνιες (ακόμη και για το ύψος του πόντιουμ στη Μικρή Ορχήστρα), αλλά και με μία αδελφική στοργικότητα που έχει τις ρίζες της σε εκείνα τα καλοκαιρινά απογεύματα που ανέβαιναν με το λεωφορείο τη Συγγρού και ονειρεύονταν να γίνουν συμφωνιστές. Η καλλιτεχνική και ιδεολογική κόντρα τους θα διχάσει επί σειρά ετών την Ελλάδα, ακόμη και στην ΚΝΕ-Οδηγητής υπήρχε ακραιφνής χατζιδακική φράξια.

«Ο Μίκης ήταν pleaser, δεν ήθελε να δυσαρεστεί κανέναν», λέει στο BHmagazino ο Μάκης Μάτσας, «μόνο με τον Χατζιδάκι είχε κόντρα. Εκείνος τον κατηγορούσε ότι χρησιμοποιούσε την πολιτική για να επιβάλει τον μουσικό λόγο του, πράγμα που θεωρούσε καλλιτεχνικά ανέντιμο. Ηταν δύο εκ διαμέτρου αντίθετοι άνθρωποι. Ο Μίκης ήταν πάντα εύκολος στη δουλειά, δεν είχε τις ιδιοτροπίες και την τελειομανία του Μάνου. Πολλές φορές, τελείωνε η ηχογράφηση και του λέγαμε: “Βρε Μίκη, αυτό το μπουζούκι δεν είναι κουρδισμένο σωστά, πρέπει να το ξαναπάμε”. “Μην το χαλάτε. Είναι υπέροχο!”. Με τον Χατζιδάκι κάναμε μια μέρα να γράψουμε ένα τραγούδι και στο τέλος έλεγε: “Πολύ ωραίο το αποτέλεσμα, αλλά αύριο θα το επαναλάβουμε”».

Ηταν πάντοτε μια διαφορά «αγωγής» και «νοοτροπίας» θα συνοψίσει ο Μίκης: «Η ζωή του (σ.σ.: Μάνου) ήταν μια τέχνη. Εγώ ήμουν ο άνθρωπος που δούλευα πολύ και ζούσα τη ζωή μου μέσα στη φαντασία μου κλεισμένος σε ένα δωμάτιο. Ο Μάνος τη ζούσε ο ίδιος ως άτομο, δηλαδή ξυπνούσε αργά, ξυριζόταν, έβαζε την ωραία κολόνια του…» («Αξιος Εστί”). «Παρ’ όλα αυτά, στις πιο μύχιες και δικές τους στιγμές ο ένας στήριζε τον άλλον» καταθέτει σήμερα στο BHmagazino η μουσική «ιέρεια» αμφοτέρων, Μαρία Φαραντούρη. «Υπήρχε πάντα μεταξύ τους μια υπόγεια διασύνδεση, ένας αλληλοθαυμασμός. Ο Μίκης, παρ’ ότι κτητικός με τους τραγουδιστές του, πάντα τους δάνειζε στον Μάνο. Πάντα αισθανόμουν ότι οι δυο τους βρίσκονται στο ίδιο δωμάτιο. Ο Μίκης είναι αυτός που ανοίγει το παράθυρο και θέλει να βγει έξω, ενώ ο Μάνος είναι εκείνος που θέλει να κλείσει τις γρίλιες. Ο ένας με την εξωστρέφειά του, τον ερωτισμό, τους αγώνες. Ο άλλος με την εσωτερικότητα, τα υπαρξιακά, τον λυρισμό του».

Οι δύο «Επιτάφιοι» (ο χατζιδακικός με τη Νάνα Μούσχουρη και ο θεοδωρακικός με τον Γρηγόρη Μπιθικώτση) θα είναι εκείνοι που θα πυροδοτήσουν την παραφιλολογία για το βαθύ αισθητικό ρήγμα ανάμεσα στους δύο «πυλώνες» της σύγχρονης έντεχνης λαϊκής μουσικής και θα διχάσουν. Η εχθρικώς διακείμενη προς τον Θεοδωράκη Νάνα Μούσχουρη θα καταθέσει, όπως ισχυρίζεται, την «αληθινή ιστορία» του «Επιταφίου» («Ταχυδρόμος», 22.5.1975): «Ο Μίκης είχε γυρίσει τελείως άγνωστος από το Παρίσι και ο Μάνος, ενθουσιασμένος με τα τραγούδια του “Επιταφίου”, ήρθε και με πρωτοφανή ζήλο με ξεσήκωνε να τραγουδήσω τα τραγούδια ενός νέου φίλου του, με καταπληκτικό ταλέντο… Ο Μάνος δεν έκανε ποτέ τόσο πολλά για τη δική του μουσική. Καθόμασταν όλοι μαζί, ο Ρίτσος, ο Μποσταντζόγλου, ο Μίκης και ο Μάνος, και προχωράγαμε μαθαίνοντας τα τραγούδια του “Επιταφίου” στο πιάνο. Ηταν μεγάλες στιγμές. Ο ενθουσιασμός της δημιουργίας δυο φίλων. (…) Ολα αυτά μέχρι τη στιγμή που τελειώσαμε το έκτο τραγούδι. Το θυμάμαι σ’ όλη μου τη ζωή, ήταν το “Μέρα Μαγιού”. Κάτι συνέβη. Και ξαφνικά, είδα έναν Μάνο πυρ και μανία να μου λέει ότι θα συνεχίσουμε μόνοι μας! Σε δύο νύχτες μέσα, ο Μίκης Θεοδωράκης, επηρεασμένος από τον Τάκη Β. (σ.σ.: τον Τάκη Λαμπρόπουλο, παλιό διευθυντή της Columbia), είχε αλλάξει. Ο Τάκης Β. είχε βρει αντίβαρο, για να χτυπήσει τον Χατζιδάκι! Θυμάμαι πως ο Μίκης πήγε και έκανε δηλώσεις: “H Μούσχουρη είναι το κορίτσι του σαλονιού, αλλά εγώ προτιμώ το παλικάρι του κάμπου”».

Ο ίδιος ο Χατζιδάκις θα καταπραΰνει μεταγενέστερα τα πάθη γύρω από τις εξίσου εμβληματικές βερσιόν (μία για τους αριστερούς, μία για τους αστούς) του «Επιταφίου», στις οποίες «αποκρυσταλλώνονται οι κοινωνικοπολιτικές εντάσεις της εποχής». «Λοιπόν, κατ’ αρχήν να μη λέμε υπερβολές. Δεν είχε διχάσει ούτε τους κριτικούς ούτε το κοινό. Οι αριστεροί και οι Λαμπράκηδες προτιμούσαν ό,τι διηύθυνε ο Θεοδωράκης και βρίσκαν τον δικό μου ευαίσθητον, αλλά όχι αρρενωπόν… Και οι δύο εκδοχές ολοκληρώνουν, νομίζω, με τη σοβαρότητά τους και το έργο και το ποίημα» («Ο καθρέφτης και το μαχαίρι», εκδ. Ικαρος). Στον Χατζιδάκι προκαλούσε αλλεργία αυτή η μανία του Θεοδωράκη να περνάει τα πάντα «από το κρεβάτι του Προκρούστη του λαϊκού». «Ο Μάνος δεν μπορούσε καθόλου τις λαϊκές συναυλίες, τον έπιανε άγχος» θυμάται η κυρία Φαραντούρη. «Του ’λεγε: “Ρε Μίκη, πώς μπορείς; Αυτό το πράγμα δεν είναι μουσική!”. Ο Μάνος ήταν πιο αριστοκράτης σε αυτά, ήθελε μόνο μυημένο κοινό. Ο Μίκης, αντίθετα, μπορούσε να συνδιαλλαγεί με τον πιο απλό άνθρωπο, τη γυναικούλα στον δρόμο, είχε πάντα ένα χαμόγελο και μια ενέργεια, είχες την αίσθηση ότι από κάθε άνθρωπο έβγαζε κάτι».

Θα υπάρξουν, όμως, και τα φωτεινά διαλείμματα σύμπλευσης. Το 1948, που ο Μάνος, με κίνδυνο να τουφεκιστεί, κρύβει τον κυνηγημένο Μίκη στο σπίτι του στο Παγκράτι. To 1972, σε εκείνο το δείπνο στη Ρώμη (παρέα με τους Μαρία Φαραντούρη, Ειρήνη Παπά και Νίκο Κούνδουρο), όταν πλανόδιοι μουσικοί παίζουν στον Μίκη τα «Παιδιά του Πειραιά» και εκείνος γελώντας τους στέλνει να πουν κάτι και στον Μάνο: «Πηγαίνετε και στον κύριο από εκεί, να του παίξετε τον Ζορμπά!». Και πολύ αργότερα, όταν λάβρος ο Χατζιδάκις εφορμά κατά των αυριανιστών που αφήνουν υπονοούμενα για το παρελθόν του Μίκη στην ΕΟΝ του Μεταξά: «Ξέρετε πώς ονομάζονται οι άνθρωποι που αμφισβητούν τους αγώνες ενός νέου που από 19 χρόνων καταδιώχθηκε, εξορίστηκε, φυλακίστηκε; Ονομάζονται καθάρματα…».

O Mίμης Ανδρουλάκης θα ανασύρει ένα ακόμη ενσταντανέ αυτής της πολυκύμαντης φιλίας: «Το ’78, που κατέβηκε δήμαρχος, ήμασταν με τον Μίκη ομιλητές σε μια συναρπαστική εκδήλωση. Υστερα μαζευτήκαμε σε ένα κέντρο στο Φάληρο, που έβαζε κατσίκια πάνω σε κληματόβεργες και κάναμε ένα φοβερό γλέντι. Υπήρχε μια έκρηξη, γιατί ο Μίκης είδε ύστερα από πολύ καιρό όλα τα συντρόφια και άρχισε να τους λέει ασύλληπτες ιστορίες. Εγινε ένα μεθύσι φοβερό. Εχει πάει μία το βράδυ, και νταν, πέφτει τηλεφώνημα: “Πέθανε η μάνα του Μάνου”. “Πρέπει να τρέξουμε! ” λέει ο Μίκης. Οδηγεί μεθυσμένος στη Συγγρού, πάντα έτρεχε πολύ, πώς δεν σκοτωθήκαμε εκείνο το βράδυ. Στη Ρηγίλλης αγκαλιάζονται με τον Μάνο και ύστερα πάμε οι τρεις μας στο κουζινάκι για κονιάκ. Αρχίζει ο Μάνος: “Θυμάσαι τον Μίμη τον Δεσποτίδη (σ.σ.: αρχηγός της ΕΠΟΝ στην Αθήνα), θυμάσαι τον άλλο σύντροφο που σκοτώθηκε;”. Σε λίγο οι δυο τους κλαίνε και λένε αντάρτικα και επονίτικα τραγούδια. Με τη μάνα του Μάνου δίπλα πεθαμένη».

ΑΠΟ ΤΟ ΒΗΜΑGASINO

Η «νέα» μοναξιά των παιδιών H «γκρίζα» πραγματικότητα πίσω από την καταναλωτική αφθονία

Πίσω από τη βιτρίνα της αφθονίας υπάρχει μια γκρίζα πραγματικότητα, που έρχεται στο φως κάθε φορά που ένα παιδί πέφτει θύμα ωμής βίας, τότε που ανακλαστικά η κοινωνία μας δηλώνει συγκλονισμένη. Ομως, «μην εκπλήσσεσθε, οι έρευνες κομίζουν αδιάψευστα στοιχεία, αυτά που μαθαίνετε είναι η κορυφή του παγόβουνου», τονίζουν στην «Κ» ειδικοί επιστήμονες αναφερόμενοι σε όσα βιώνουν ανήλικοι, είτε είναι παιδιά «προνομιούχων» οικογενειών είτε όχι. Απόρροια ερευνών τα παρακάτω:Το 18% των κοριτσιών και το 8% των αγοριών έπεσαν θύματα κάποιας μορφής σεξουαλικής κακοποίησης.Ενας στους δέκα εφήβους έκανε τουλάχιστον μια φορά χρήση παράνομης εξαρτησιογόνου ουσίας.Το 22,5% των μαθητών έχουν υποστεί από συμμαθητές κάποιας μορφής βία.Περί το 8% των μαθητών εγκαταλείπουν τα θρανία προτού ολοκληρώσουν την υποχρεωτική εκπαίδευση, ενώ από 100.000 – 150.000 υπολογίζονται οι ανήλικοι που εργάζονται «συστηματικά».Από την άλλη, «ναι γεμίζουμε τα παιδιά με καταναλωτικά αγαθά, αλλά λείπει η επαφή, ο διάλογος, μεγάλη η μοναξιά», υπογραμμίζει η ψυχίατρος κ. Κατερίνα Μάτσα, δίνοντας το στίγμα ενός παράλληλου προβλήματος.Η έλλειψη ελεύθερου χρόνου στραγγίζει την παιδική ανεμελιά, ένα μεγάλο ποσοστό παιδιών δηλώνει ότι δεν έχει καθόλου ελεύθερο χρόνο ή ελάχιστο για παιχνίδι με φίλους. «Επικοινωνιακό αποκούμπι» αποτελεί για μεγάλη μερίδα μαθητών η τηλεόραση, αφού και στο οικογενειακό περιβάλλον οι κουβέντες είναι μετρημένες.Η Πολιτεία βολεύεται με τη σκέψη ότι έχει μηχανισμούς υποστήριξης υπέρ ανηλίκων, πλανάται όμως, συνοψίζει στην «Κ» ο διευθυντής του Ινστιτούτου Υγείας του Παιδιού κ. Γιώργος Νικολαΐδης. Χρειάζεται άμεση δράση όλων, καταλήγει.

ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Προς στιγμήν, σοκάρομαι. Μου έρχεται στο μυαλό εκείνο το διάσημο ψυχολογικό πείραμα του Αλμπερτ Μπαντούρα το 1961: παιδιά (ηλικίας 3-6 ετών) παρακολούθησαν ένα βιντεάκι με ενηλίκους να «κακοποιούν» ποικιλοτρόπως μια φουσκωτή κούκλα (την περιώνυμη «Βobo doll») και εν συνεχεία τούς μιμήθηκαν πιστά· πήραν σφυριά, ψεύτικα πιστόλια και έδωσαν και αυτά στην κούκλα να καταλάβει. Νιώθω αμηχανία και δέος. Αυτά τα υγιέστατα πιτσιρίκια, που κοπανάνε αλύπητα το «μωρό» εδώ μπροστά, μου υπενθυμίζουν αυτό που ως «υγιής» ενήλικος προτιμώ να παραβλέπω. Η βία διαποτίζει τα πάντα. Ακόμη και την – γούτσου γούτσου – παιδική ηλικία.

Ναι, δεν χρειάζεται να πας τη «στήσεις» έξω από το «Χυτήριο» ούτε να τραβήξεις λαθραίο βιντεάκι στα έδρανα της Βουλής. Στην εποχή της οικονομικής και ηθικής κρίσης, η βία εμπλέκει όλο και συχνότερα (είτε ως θύματα είτε ως θύτες) τα παιδιά. Οι ειδικοί, μάλιστα, κρούουν τον κώδωνα ότι ευδοκιμεί όλο και συχνότερα μέσα στα σπίτια. Προ μηνών, οι γιατροί του Νοσοκομείου Παίδων «Η Αγία Σοφία» είδαν έναν καλοβαλμένο πατέρα να συνοδεύει ένα τετράχρονο αγοράκι. Το παιδί έφερε μελανιές σε όλο το σώμα και ζύγιζε μόλις εννέα κιλά. Στις επίμονες ερωτήσεις των γιατρών, ο πατέρας ισχυρίστηκε ότι «τσακώνεται πολύ με το αδελφάκι του». Λίγο προτού πέσει σε κώμα, το παιδί έδωσε τη δική του βερσιόν: «Ο μπαμπάς μου χτυπάει εμένα και τη μαμά μου».

Η βία ευδοκιμεί, ως γνωστόν, και στα προαύλια. Το «bullying» (ο φόβος και ο τρόμος γονέων, εκπαιδευτικών και παιδιοψυχιάτρων) είναι σήμερα σαν τους βόλους ή το «Δεν περνάς κυρα-Μαρία». Στην Ελλάδα (4η σε περιστατικά σχολικού εκφοβισμού ανάμεσα σε 41 χώρες) οι γονείς είναι πλέον ψιλιασμένοι. Ακόμη και σε τάξεις του δημοτικού, παιδιά μπορεί να αναγκαστούν να αλλάξουν τμήμα (ή και σχολείο) επειδή έχουν πέσει επανειλημμένως θύματα συνομήλικών τους «τραμπούκων». Η βία εις βάρος παιδιών και εφήβων εξαπλώνεται, βεβαίως, και online. Η πρόσφατη υπόθεση της 16χρονης Αμάντα Τοντ στις ΗΠΑ (που αυτοκτόνησε έπειτα από τον χρόνιο διασυρμό της στο Διαδίκτυο) ήρθε απλά και μόνο να διανθίσει την επιδημία cyberbullying που πλήττει τον πλανήτη.

Σε μια εποχή που παιδιά της Α΄ Δημοτικού παίζουν τα πληκτρολόγια στα δάχτυλα (σε ιδιωτικά σχολεία του Ντουμπάι τα νήπια μαθαίνουν σήμερα την αλφάβητο με tablets!) και οι έφηβοι δημιουργούν και συντηρούν σχέσεις πρωτίστως μέσα από τα social media (ακριβώς επειδή εκεί μπορούν να συναντηθούν χωρίς το πολύ στενό «μαρκάρισμα» γονέων και κηδεμόνων), η βία ελλοχεύει σε κάθε byte. Κάπως σαν αυτές τις πορνό ιστοσελίδες που πετάγονται απροειδοποίητα εκεί που σερφάρεις μακαρίως, αναζητώντας πληροφορίες για τα αειθαλή φυτά (για την αυριανή σχολική εργασία της κόρης σου). Το παραμικρό post (συχνά μέσα από την ανωνυμία ενός ψευδωνύμου ή ενός avatar) μπορεί να σημάνει το τέλος μιας παιδικής ηλικίας με τούρτα σοκολάτα και ξύλινα κουνιστά αλογάκια.

Δεν χρειάζεται να διαβάσεις το «Πρέπει να μιλήσουμε για τον Κέβιν» της Λάιονελ Σράιβερ ή άλλα συναφή μυθιστορήματα με ανηλίκους-τέρατα. Τα παιδιά σήμερα «ρουφούν» από παντού βία, όπως εμείς ρουφούσαμε κάποτε το ζαχαρούχο γάλα. Το μόνο που μας απομένει είναι να είμαστε εκεί, δίπλα τους, όχι απλώς παρατηρητές των σκληρών παιχνιδιών που καλούνται εξ απαλών ονύχων να παίξουν, αλλά τσαμπουκαλεμένοι vigilantes. 

ΤΟ ΒΗΜΑ (Παπαδημητρίου Λένα)