Ιθαγενείς γλώσσες: μπορούμε να τις σώσουμε;

Διεθνές Έτος Ιθαγενών Γλωσσών είναι η χρονιά που διανύουμε: έτσι την ανακήρυξε με ψήφισμά του ο ΟΗΕ, υιοθετώντας πρόταση του συμβουλευτικού οργάνου του Permanent Forum on Indigenous Issues, σε μια προσπάθεια ανάδειξης της ανάγκης να προστατευθούν και να διασωθούν οι γλώσσες των αυτόχθονων λαών και κινητοποίησης προς αυτή την κατεύθυνση.

Ιθαγενής ονομάζεται η γλώσσα των πρώτων κατοίκων μιας περιοχής, σε αντιδιαστολή με τη γλώσσα όσων εγκαταστάθηκαν αργότερα εκεί, με τρόπο ειρηνικό ή μη. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του Forum, 40% των περίπου επτά χιλιάδων χρησιμοποιούμενων γλωσσών σήμερα βρίσκεται αντιμέτωπο με την απειλή της εξαφάνισης – το μεγαλύτερο μέρος αυτών των γλωσσών είναι ιθαγενείς. Πολλές από αυτές αποδυναμώνονται και τελικά χάνονται επειδή οι αυτόχθονες πληθυσμοί συχνά ζουν σε πολιτική και κοινωνική απομόνωση και τα νεότερα μέλη τους, προκειμένου να διασφαλίσουν την επιβίωσή τους, ωθούνται στην κυρίαρχη γλώσσα της ευρύτερης περιοχής όπου διαμένουν. Τους προηγούμενους αιώνες τα πράγματα ήταν ακόμη πιο δύσκολα, καθώς αρκετές χώρες (π.χ. Αυστραλία, Καναδάς) ακολουθούσαν πολιτικές εξάλειψης των γλωσσών αυτών – οι επιστήμονες κάνουν λόγο για γλωσσοκτονία! Η εξαφάνιση μιας ιθαγενούς γλώσσας δεν συνεπάγεται μόνο απώλεια της ταυτότητας των ομιλητών της αλλά και δική μας απώλεια: δεν έχουμε πλέον πρόσβαση στις γνώσεις και την κοσμοαντίληψη ενός πληθυσμού και κατ’ επέκταση μειώνεται ο παγκόσμιος γλωσσικός πλούτος μας.

Μετά τη ραγδαία μείωση των ιθαγενών γλωσσών, τις τελευταίες δεκαετίες καταβάλλονται σοβαρές προσπάθειες για τη σωτηρία τους από την επιστημονική κοινότητα και διεθνείς οργανισμούς. Έχουν ενταχθεί στα σχολεία και μελετώνται ως πανεπιστημιακό αντικείμενο σπουδών. Η τεχνολογία παίζει σημαντικό ρόλο εντάσσοντας κάποιες από αυτές τις γλώσσες σε υπολογιστικά προγράμματα και σε εφαρμογές για κινητά. Το διαδίκτυο συμβάλλει: για παράδειγμα, εδώ βλέπουμε πώς διαμορφώνεται με τη βοήθεια του κοινού ένας Άτλαντας με το αλφάβητο επαπειλούμενων γλωσσών. Τον Αύγουστο το Google Earth ξεκίνησε ένα διαδραστικό πρότζεκτ , στο πλαίσιο το οποίου οι χρήστες μπορούν να δουν βίντεο σε 55 ιθαγενείς γλώσσες, όπου εξηγείται πόση σημασία έχει η διάσωση της συγκεκριμένης γλώσσας. Το Wikitongues είναι μια πλατφόρμα που φιλοξενεί βίντεο στα οποία αυτόχθονες μιλούν για τη γλώσσα τους. Έχουν δημιουργηθεί ψηφιακά αρχεία όπως το Indigenous Languages Digital Archive όπου καταγράφονται και αναλύονται ιθαγενείς γλώσσες, με σκοπό την αναβίωσή τους.

Ωστόσο, πέρα από αυτές τις προσπάθειες, που αναμφίβολα είναι σημαντικές, παραμένουν δύο ουσιώδη ερωτήματα: πρώτον, είναι δυνατόν να ζωντανέψει μια νεκρή γλώσσα ή μια γλώσσα που κοντεύει να σβήσει, όταν έχει πάψει πια να αποτελεί μέσο επικοινωνίας ενός πληθυσμού; Και δεύτερον, συνδυάζονται αυτές οι ενέργειες με πολιτικές προστασίας των κρατών απέναντι στους αυτόχθονες πληθυσμούς; Γιατί στην αναβίωση των γλωσσών μπορούμε να οδηγηθούμε μόνο με συντονισμένη δράση σε όλα τα μέτωπα.

 

meta|φραση