Είναι ασφαλώς μια οικουμενική και διαχρονική πρακτική, με ιδιαίτερη ίσως έμφαση στους ανατολίτικους πολιτισμούς και τις Θρησκείες.Κατά τούτο η νηστεία, η κατά διαστήματα αποχή, επιβεβλημένη ή και εθελούσια, από “επιλήψιμες” τροφές (καθώς και από άλλες “ελευθεριάζουσες” καταναλωτικές συνήθειες ) μοιάζει να ενώνει τους ανθρώπους .
Αρχαία Ελλάδα
Νηστεία, ετυμολογία της λέξης : από το στερητικό νη και έδω/εσθίω (τρώω).
Οι Αρχαίοι ημών πρόγονοι , δε φαίνεται να είχαν ιδιαίτερο ενθουσιασμό για τις παρατεταμένες στερήσεις από συγκεκριμένα τρόφιμα και ποτά ,παρόλο που τιμούσαν το σώμα και το πνεύμα και τα ήθελαν και τα δύο καθαρά, χωρίς περιττά βάρη.Νήστευαν οι συμμετέχοντες στα μεγάλα μυστήρια ( Ελευσίνια,Θεσμοφόρια κλπ ),οι ιερείς, οι στρατηγοί και οι βασιλείς ,προετοιμαζόμενοι για τελετουργικές θυσίες .Οι απλοί πολίτες όμως όχι.Απλά τηρούσαν την οδηγία “νούς υγιής εν σωματι υγιεί” .Εξαίρεση αποτελούσαν οι Ορφικοί και οι Πυθαγόρειοι που είχαν δικά τους, προχωρημένα ασκητικά πρότυπα.
Ανατολή
Πηγαίνοντας βαθύτερα στην Ανατολή θα συναντήσουμε ακραίες πραγματικά εκφάνσεις της πρακτικής της νηστείας.Στους Βουδιστές του Θιβέτ για παράδειγμα ,που εναλλάσουν την ήπια νηστεία ( φαγητό μόνο το βράδυ ) με την ιδιαίτερα σκληρή δοκιμασία όπου δεν επιτρέπεται να καταπιείς ούτε το σάλιο σου…Ή στους Βραχμάνους της Ινδίας με τις αυστηρότατες στερήσεις και με τους Φακίρηδες να πρωτοστατούν με παρατετατένες και επαναληπτικές …απεργίες πείνας.Εξαίρεση αποτελούν στην Ανατολή ,αλλά και σε παγκόσμια κλίμακα, οι Πάρσοι ( κληρονόμοι του Ζωροαστρισμού ) , οι οποίοι αποκλείουν οποιαςδήποτε μορφής νηστεία , προβάλλοντας την ανάγκη να έχουν ανά πάσα στιγμή σώμα γερό και δυνατό .
Ισλαμισμός
μια άλλη μεγάλη μονοθεϊστική θρησκεία που επιτακτικά ορίζει περιόδους εντατικής νηστείας.Είναι βέβαια πρωτίστως το Ραμαζάνι , στον ένατο μήνα (Ραμαζάν) του σεληνιακού Ισλαμικού ημερολογίου, πριν τη μεγάλη γιορτή Μπαϊράμ.Να αναφερθεί εδώ και η αυστηρή τήρηση των ιερών κανόνων τη δέκατη μέρα του (πρώτου) μήνα Μπουχαρέμ.Εδώ το δόγμα καλεί τους πιστούς να μη βάζουν τίποτα στο στόμα τους όλη τη μέρα , παρά μόνο μετά τη δύση του ηλίου.Υπό τη αυστηρή προυπόθεση πάντα πως η τροφή τους δεν θα είναι ποτέ, νηστεύονταςή όχι, χοιρινό κρέας.Και εδώ συνταντάμε έναν δαίδαλο με τις άνομες τροφές Χαράμ και τις σύννομες Χαζάλ (ζώα-πλην του αυστηρώς αποκηρυγμένου γουρουνιού- που δεν πνίγονται στο αίμα τους και που σφαγιάζονται ,όπως ορίζει το Κοράνι, με τον σωστό προσανατολισμό ,από το δεξιό πλευρό ,προς τη Μέκκα ).
Εβραϊκή Παράδοση
Περιορισμένη φαίνεται να είναι και η έκταση του φαινομένου της νηστείας στην Εβραϊκή παράδοση.Στην Παλαιά Διαθήκη πουθενά δε φαίνεται να συνδέεται η νηστεία με μια θρησκευτική επιταγή.Εκτιμάται βέβαια ότι είναι μια θεάρεστη πρακτική, καθώς αυτός που νηστεύει εμφανίζεται μεταμελημένος για τα κρίματά του και ζητά τη θεία συγχώρεση.Από τελετουργική σκοπιά παρατηρούμε πως “μαζικές” νηστείες μοιάζει να σημαδεύουν μόνο τις επετείους μεγάλων συμφορών ποτ έπληξαν τον περιούσιο λαό ,όπως η άλωση της Ιερουσαλήμ από τον Ναβουχοδονόσορα.
Χριστιανισμός
Ο Χριστιανισμός ήταν αυτός που εξύψωσε τη μεθοδική πρακτική της νηστείας ως δογματικό καθήκον και πρωτεύουσα σωματική και ψυχική άσκηση.Πρώτος διδάξας βέβαια ο ίδιος ο Ιησούς ,αποσυρόμενος στην ΄’ερημο, μετά τη βάπτισή στον Ιορδάνη ,και νηστεύοντας εξαντλητικά για σαράντα μέρες ,πριν τη μεγάλη τελική δοκιμασία.
Δίπλα στη (Τεσ)σαρακοστή ,έχουμε τις νηστείες των Χριστουγέννων,των Αγίων Αποστόλων και της Παναγίας ( δεκαπενθήμερες αυτές ) , αλλά και τις ιδιαίτερα αυστηρές μονοήμερες της παραμονής των Θεοφανίων ,ανήμερα του αποκεφαλισμού του Ιωάννη του Προδρόμου, του Τίμιου Σταυρού και της παραμονής των Χριστουγέννων- ημέρες που πρέπει να κυλήσουν χωρίς καν λάδι ή κρασί.
Κατά κανόνα οι απαγορεύσεις αφορούν το ( αιμάσσον ) κρέας και τα παράγωγά του ( αυγά,γάλα,τυριά,γαλακτοκομικά ) ,ενώ στην πιό άτεγκτη μορφή τους περιλαμβάνουν και τα αιμάσσοντα ψάρια ,εξαιρώντας έτσι μόνο τα νόστιμα οστρακοειδή ,μαλάκια κτλ.
Παράλληλοι λοιπόν οι δρόμοι των Θρησκειών , που όμως ,όπως και στη γεωμετρία δεν τέμνονται….
Ίσως καλύτερη να είναι τελικά η κατάθεση του Επίκουρου για τη μετρημένη και υγιεινή διατροφή : Ασκούμαστε, λέει εμφατικά, στην λιτή και εγκρατή διατροφή.Επί πλέον όμως έτσι , όταν πότε πότε μας τυχαίνουν πολυτελή γεύματα (τοις πολυτέλεσιν εκ διαλειμμάτων προσερχόμενοις ) , είμαστε καλύτερα προετοιμασμένοι και προδιατεθειμένοι για αυτά.
