Η συμβολή της Αρχαίας Ελληνικής
στον τομέα της Ορολογίας

Με αφορμή, την εξαιρετικά ενδιαφέρουσα εκδήλωση της Ελληνικής Ανθρωπιστικής Εταιρείας με θέμα “Γιατί να διδασκόμαστε Αρχαία Ελληνικά στην εποχή της Παγκοσμιοποίησης; Πολλαπλή χρησιμότητα ή ξεπερασμένη προγονολατρεία;” – η οποία πραγματοποιήθηκε στις 7 Απριλίου 2011, στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών – κάνουμε παρακάτω μια σύντομη επισκόπηση του ρόλου που παίζει η γνώση της Αρχαίας Ελληνικής στην Ορολογία σήμερα.

1.   Αρχαίες ρίζες αποτελούν τις βάσεις στη συντριπτική πλειονότητα των λέξεων της σημερινής Ελληνικής Γλώσσας· πλήθος από αρχαία προσφύματα (προθήματα και επιθήματα) απαντούν, αυτούσια ή εξελιγμένα, και συνθέτουν, μαζί με τις ρίζες, τον κορμό των λέξεών της· χιλιάδες αρχαίες λέξεις – ομηρικές και νεότερες – απαντούν αυτούσιες στη σημερινή γλωσσική χρήση. Όλα αυτά τα στοιχεία συνιστούν μια κληρονομημένη λεξιλογική και γενικότερα μορφολογική πραγματικότητα της σημερινής Νεοελληνικής που δείχνει την άρρηκτη σύνδεσή της με την Αρχαία Ελληνική. Η εμβάθυνση στη γνώση της σύνδεσης αυτής, συντελεί στην πληρέστερη διδασκαλία, εκμάθηση και χρήση της σημερινής γλώσσας μας.

2. Σχεδόν όλοι οι μηχανισμοί παραγωγής και σύνθεσης της Αρχαίας Ελληνικής εξακολουθούν να υπάρχουν και να λειτουργούν και στη Νέα Ελληνική και, μαζί με εκείνους που αναπτύχθηκαν στις νεότερες φάσεις της γλώσσας μας, σχηματίζουν έναν πολύτιμο παραγωγικό / αναπτυξιακό γλωσσικό εξοπλισμό που είναι στη διάθεση της Ορολογίας. Σχεδόν πίσω από κάθε απλή λέξη (ουσιαστικό, επίθετο, ρήμα, …) υπάρχει, εν λειτουργία ή εν δυνάμει, ένας μικρός ή μεγάλος αριθμός συγγενικών λέξεων (παράγωγων, σύνθετων, επισύνθετων και παρασύνθετων). Σε πολλές περιπτώσεις αυτά τα συγγενικά πλέγματα είναι πολυπληθέστατα¹⁾. Αυτή η αδιαμφισβήτητη παραγωγική πραγματικότητα αποτελεί κληρονομική καταβολή  που επιβεβαιώνει την αδιάσπαστη αλυσίδα της εξέλιξης της Ελληνικής.

3. Στη σημερινή Νεοελληνική χρησιμοποιούνται πολλές αρχαίες γραμματικές μορφές που δίνουν ιδιαίτερη εκφραστικότητα στον ελληνικό λόγο και κακώς θεωρούνται (άψυχα) απολιθώματα. Δύο από αυτές είναι π.χ. η χρήση της δοτικής πτώσης και η χρήση της μετοχής (καί στον καθημερινό λόγο, αλλά πολύ περισσότερο στον επιστημονικό λόγο). Αυτά τα στοιχεία συνιστούν μια γραμματική πραγματικότητα της σημερινής Νεοελληνικής που την συνδέει με την Αρχαία Ελληνική.

4. Η Ορολογία – ως ασχολούμενη με την μελέτη και ανάπτυξη των ειδικών γλωσσών των διάφορων θεματικών πεδίων και την περιγραφή της ειδικής γνώσης του κάθε πεδίου από τις γλώσσες αυτές – όχι μόνο θεωρεί δεδομένες τις προαναφερόμενες τρεις πραγματικότητες (λεξιλογική-μορφολογική, παραγωγική και γραμματική), αλλά βασίζεται πάνω σ’ αυτές και μέσω της ονοματοδότησης των νέων εννοιών προωθεί την ανάπτυξη των ειδικών γλωσσών, η σύνθεση και διάχυση των οποίων σχηματίζει ένα μεγάλο μέρος της γενικής Νεοελληνικής Γλώσσας.

5. Ειδικά για τη σημερινή ορολογική χρήση της μετοχής, στο 5^ο Συνέδριο «Ελληνική Γλώσσα και Ορολογία» (Λευκωσία 2005), σε ειδική ανακοίνωση²⁾, καταδείχτηκε η σημαντική χρήση της μετοχής³⁾ όχι μόνο του παθητικού Παρακειμένου – που είναι η μόνη μετοχή που διδάσκει η σημερινή σχολική γραμματική⁴⁾ – αλλά και του ενεργητικού και παθητικού Ενεστώτα, καθώς και του ενεργητικού και παθητικού Αορίστου.

6. Αλλά και στο 7^ο Συνέδριο «Ελληνική Γλώσσα και Ορολογία» (Αθήνα 2009), σε ειδική ανακοίνωση⁵⁾, με βάση σώμα ελληνικών κειμένων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καταδείχτηκε ότι είναι επίσης σημαντική και η λειτουργική χρήση της μετοχής στον ειδικό ελληνικό λόγο. Η ίδια η πράξη, δηλαδή, δείχνει ότι ο ειδικός / τεχνικός / επιστημονικός λόγος έχει ανάγκη την μετοχή και την χρησιμοποιεί.

7. Συνοψίζοντας, από ορολογική θεώρηση, η γνώση της Αρχαίας Ελληνικής – σε επίπεδο λεξιλογίου–μορφολογίας, δημιουργίας νέων λέξεων και γραμματικής – συμβάλλει σε μεγάλο βαθμό στην σύγχρονη οροδοσία των θεματικών πεδίων και στην βαθύτερη κατανόηση της σύνδεσης όρων και εννοιών.

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1)     Κώστας Βαλεοντής,
Η σύνθεση και παραγωγή στην ελληνική γλώσσα για το σχηματισμό μονολεκτικών σύμπλοκων όρων, 3^ο Συνέδριο «Ελληνική Γλώσσα και Ορολογία», Αθήνα 2001

2)     Κώστας Βαλεοντής – Στέλιος Φραγκόπουλος,
Η χρήση της μετοχής των ρημάτων της νεοελληνικής στην οροδοσία / ονοματοδοσία των ειδικών θεματικών πεδίων, 5^ο Συνέδριο, Λευκωσία, 2005  (http://www.eleto.gr/download/Conferences/5th%20Conference/5th_04-41-Valeontis-Frangopoulos_V18.pdf )

3)     Για παράδειγμα, στην ορολογία του θεματικού πεδίου <Τηλεπικοινω­νίες> περίπου 6,5 % των όρων περιλαμβάνουν ως συνθετικό μετοχή (κυρίως επιθετική).

4)     Η διδασκόμενη «μετοχή» του ενεργητικού Ενεστώτα (π.χ. λέγοντας, διαβάζοντας, γράφοντας κτλ.) έχει μάλλον τον χαρακτήρα γερουνδίου και όχι μετοχής.

5)     Μιχάλης Καλλέργης – Μαριζέτα Γεωργουλέα,
Τυπική και άτυπη χρήση της μετοχής σε επιλεγμένα μεταφράσματα από όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, 7^ο Συνέδριο, Αθήνα 2009  (http://www.eleto.gr/download/Conferences/7th%20Conference/7th_19-28-KallergisMi-GeorgouleaMa_Paper2_V03.pdf )

Κώστας Βαλεοντής

Αναδημοσίευση από το Ορόγραμμα Αρ. 107  Μάρτιος – Απρίλιος 2011

Το Ορόγραμμα είναι διμηνιαία έκδοση της Ελληνικής Εταιρείας Ορολογίας (ΕΛΕΤΟ) για την αλληλοενημέρωση των μελών της και ευρύτερου κύκλου αποδεκτών για θέματα της Ελληνικής Γλώσσας και Ορολογίας.