«Σα βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη, να εύχεσαι να ναι μακρύς ο δρόμος, γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις». (Κ. Π. Καβάφης, Ιθάκη)
Ο ομηρικός Οδυσσέας θέλει να φτάσει. Ο καβαφικός άνθρωπος καλείται να νιώσει. Εκεί όπου ο Όμηρος βλέπει την περιπέτεια ως δοκιμασία που πρέπει να ξεπεραστεί, ο Καβάφης τη βλέπει ως πλούτο της ζωής. Δεν ζητά από τον άνθρωπο να ξεχάσει την Ιθάκη. Του ζητά να μην τη φτωχύνει, μετατρέποντάς τη σε στεγνό σημείο τερματισμού μιας πορείας. Γιατί αν το μόνο που μετρά είναι η άφιξη, τότε όλη η ζωή μέχρι εκεί μοιάζει με χώρο αναμονής.
Ο Καβάφης πηγαίνει ακόμη πιο βαθιά. Οι κίνδυνοι του ταξιδιού δεν είναι μόνο εξωτερικοί. Δεν είναι μόνο τέρατα, θεοί, καταιγίδες. Είναι και όσα κουβαλά ο άνθρωπος μέσα του. «Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας, τον θυμωμένο Ποσειδώνα μη φοβάσαι, τέτοια στον δρόμο σου ποτέ σου δεν θα βρεις, αν μέν᾽ η σκέψις σου υψηλή». (Κ. Π. Καβάφης, Ιθάκη) Εδώ ο Καβάφης απομακρύνεται ακόμη περισσότερο από τον Όμηρο. Στην Οδύσσεια, οι απειλές υπάρχουν στον κόσμο. Στην Ιθάκη, οι απειλές υπάρχουν και μέσα στον άνθρωπο. Ο Κύκλωπας, ο Ποσειδώνας, οι Λαιστρυγόνες γίνονται εσωτερικά εμπόδια. Φόβοι. Εμμονές. Μικρότητες. Όλα όσα μπορεί να στήσει η ψυχή μπροστά στον ίδιο της τον δρόμο.
Και λίγο αργότερα, ο Καβάφης ανοίγει το ταξίδι προς την εμπειρία, τη γνώση, την απόλαυση, τη μνήμη. «Πολλά τα καλοκαιρινά πρωιά να είναι / που με τι ευχαρίστησι, με τι χαρά / θα μπαίνεις σε λιμένας πρωτοειδωμένους». (Κ. Π. Καβάφης, Ιθάκη, 1911,)
. Αυτή δεν είναι πια η αγωνία του νόστου. Είναι η χαρά της ανακάλυψης. Ο ομηρικός ήρωας μετρά τις δοκιμασίες που τον χωρίζουν από την πατρίδα. Ο καβαφικός ταξιδιώτης μετρά τα πρωινά, τα λιμάνια, τις γνώσεις, τις αισθήσεις που τον κάνουν πλουσιότερο. Ο Καβάφης δεν σταματά εκεί. Επιμένει ότι η Ιθάκη πρέπει να μένει στον νου, αλλά όχι σαν άγχος άφιξης. Σαν προσανατολισμός.
«Πάντα στον νου σου να χεις την Ιθάκη. / Το φθάσιμον εκεί είν᾽ο προορισμός σου. / Αλλά μη βιάζεις το ταξείδι διόλου». (Κ. Π. Καβάφης, Ιθάκη). Αυτοί οι στίχοι κρατούν την ισορροπία όλου του ποιήματος. Η Ιθάκη δεν καταργείται. Ο προορισμός παραμένει. Αλλά η βιασύνη γίνεται ο πραγματικός κίνδυνος. Γιατί όποιος βιάζεται μόνο να φτάσει, κινδυνεύει να φτάσει φτωχότερος από όσο ξεκίνησε.
Και μετά, ο Καβάφης αποκαλύπτει πλήρως τη μετατόπιση: «Η Ιθάκη σ᾽ έδωσε τ᾽ωραίο ταξείδι. / Χωρίς αυτήν δεν θάβγαινες στον δρόμο». (Κ. Π. Καβάφης, Ιθάκη). Ο Όμηρος λέει: μην ξεχάσεις πού πρέπει να φτάσεις. Ο Καβάφης λέει: μην υποτιμήσεις όσα θα ζήσεις μέχρι να φτάσεις. Ο πρώτος βλέπει την Ιθάκη ως επιστροφή. Ο δεύτερος τη βλέπει ως αφορμή. Ο πρώτος υμνεί τη μνήμη. Ο δεύτερος αναζητά τη μεταμόρφωση του ανθρώπου μέσα στον χρόνο. Και γι’ αυτό η αντιπαράθεσή τους παραμένει τόσο σύγχρονη. Η ζωή συχνά αντιμετωπίζεται σαν σχέδιο που πρέπει να ολοκληρωθεί. Σαν διαδρομή με μετρήσιμους σταθμούς και συγκεκριμένη απόδοση. Να φτάσεις. Να κατακτήσεις. Να επιβεβαιωθείς. Να πάρεις όσα περισσότερα μπορείς πριν βγάλεις ρυτίδες στα μάτια. Υπάρχει τέλος σε όλα αυτά;
Ο Όμηρος μάς θυμίζει γιατί χρειαζόμαστε την Ιθάκη. Χωρίς προορισμό, το ταξίδι μπορεί να γίνει διασπορά. Χωρίς στόχο, η αντοχή χάνει την ύπαρξή της. Ο άνθρωπος χρειάζεται κάτι που να τον καλεί. Έναν τόπο, μια υπόσχεση, μια πίστη, μια επιστροφή. Κάτι που να του λέει γιατί αξίζει να συνεχίσει. Ο Καβάφης, όμως, μάς προειδοποιεί για τον κίνδυνο της άφιξης. Μπορεί να φτάσεις εκεί που ήθελες και να ανακαλύψεις ότι το σημαντικότερο δεν ήταν αυτό που κατέκτησες, αλλά αυτό που έγινες στην πορεία. Μπορεί να έχεις πετύχει τον στόχο και να έχεις χάσει την εμπειρία. Να έχεις φτάσει στην Ιθάκη και να μην έχεις καταλάβει το ταξίδι. Εκεί συναντώνται ξανά ο Όμηρος και ο Καβάφης. Ο πρώτος φοβάται το μετάνιωμα της μη επιστροφής. Ο δεύτερος, το μετάνιωμα ενός ταξιδιού που δεν έζησε.
Ανάμεσα στους δύο, το ερώτημα παραμένει ανοιχτό και βαθιά προσωπικό. Χρειαζόμαστε έναν προορισμό για να μη χαθούμε. Χρειαζόμαστε όμως και το ταξίδι για να μη φτάσουμε άδειοι. Ίσως τελικά η Ιθάκη να είναι το πρόσχημα που χρειάζεται ο άνθρωπος για να ξεκινήσει. Ο Όμηρος της έδωσε τη δύναμη της επιστροφής. Ο Καβάφης της έδωσε τη δύναμη της εμπειρίας. Και κάπου εκεί, ανάμεσα στον νόστο και στο ταξίδι, γεννιέται το μόνο ερώτημα που μένει πραγματικά δικό μας: θέλουμε απλώς να φτάσουμε κάπου ή να έχουμε ζήσει αρκετά ώστε η άφιξη στον τελικό προορισμό να έχει περιεχόμενο;
Aπό newmoney
